Η ιστορία της Λογικής

by kwlwglw

  1. α) Κατηγορίαι, 
  2. β) Περί ερμηνείας, 
  3. γ)Αναλυτικά πρότερα, 
  4. δ) Αναλυτικά ύστερα, 
  5. ε) Τοπικά και 
  6. στ) Περί σοφιστικών ελέγχων

  1. Ιδρυτής της Λογικής είναι ο Αριστοτέλης. Πριν από αυτόν πολλά θέματά της είχαν ερευνηθεί μεμονωμένα από διάφορους φιλοσόφους, όπως οι Ελεάτες Παρμενίδης και Ζήνων, ο Σωκράτης, ο Πλάτων και άλλοι. Ο Αριστοτέλης όμως τα ερεύνησε συστηματικά με το σκοπό να δημιουργήσει μια ενιαία και αυτοτελή επιστήμη. Τα σχετικά έργα του είναι α) Κατηγορίαι, β) Περί ερμηνείας, γ)Αναλυτικά πρότερα, δ) Αναλυτικά ύστερα, ε) Τοπικά και στ) Περί σοφιστικών ελέγχων, στα οποία οι μεταγενέστεροι έδωσαν το όνομα Όργανον[1]. Το όνομα Λογική οφείλεται στους Στωικούς[2].
  2. Το έργο του Αριστοτέλη, αφού συμπληρώθηκε σε μερικά σημεία από μαθητές του και από τους Στωικούς και επεξηγήθηκε σε δεκάδες βιβλίων από τους υπομνηματιστές του[3], διαδόθηκε από το μεταγενέστερο Ελληνισμό στους Εβραίους, τους Άραβες, ο Βυζάντιο και τη Δύση.
  3. Λίγα σχετικά έργα γράφτηκαν στο Βυζάντιο, από τα οποία ορισμένα είναι αξιόλογα. Στη Δύση, αντίθετα, εκτός από μια μεγάλη σειρά υπομνημάτων έγιναν και επιτομές και παραφράσεις της Λογικής. Εξονυχιστικά όμως και με λεπτολόγο πνεύμα μελέτησαν τα διάφορα αντικείμενα της Λογικής και ιδίως τους συλλογισμούς οι Σχολαστικοί φιλόσοφοι, που τη διατύπωσαν συστηματικά με λατινική ορολογία.
  4. Στο Μεσαίωνα η Αριστοτελική Λογική ήταν μια αυθεντική επιστήμη, όπως και η Θεολογία. Κριτήρια για κάθε γνώση, ήταν η συμφωνία της με τα καθιερωμένα δόγματα και η λογική απόδειξή της. Οι εμπειρικές γνώσεις δεν είχαν κύρος και οι επιστήμες της φύσεως ιδίως, όπως τις εννοούμε σήμερα, ήταν ανύπαρκτες[4].
  5. Με την Αναγέννηση η γνώση του αρχαίου πολιτισμού αφυπνίζει βαθμιαία και το θετικό επιστημονικό πνεύμα, που στρέφεται αποφασιστικά προς την έρευνα του φυσικού κόσμου με παρατηρήσεις και όργανα. Οι κοσμοϊστορικές ανακαλύψεις του Κοπέρνικου, του Κέπλερ, του Γαλιλαίου δείχνουν την αξία της εμπειρικής έρευνας κι ανοίγουν το δρόμο για την τεράστια επιστημονική πρόοδο που επακολούθησε.
  6. Έτσι συνειδητοποιείται η ανάγκη των μεθόδων της επιστημονικής έρευνας και ιδιαίτερα της εμπειρικής, που η Αριστοτελική Λογική δεν τις δίδασκε, καθώς περιοριζόταν στη λογική απόδειξη και είχε αποξενωθεί από το θετικό πνεύμα και τις εμπειρικές αντιλήψεις του ιδρυτή της[5]. Σταθμό από την άποψη αυτή αποτελεί το έργο του Φραγκίσκου Βάκωνα (Bacon 1561 – 1626) με τον ενδεικτικό τίτλο του Νέο Όργανο, με το οποίο παρουσιάζεται η πρώτη μέθοδος εμπειρικής έρευνας και ιδρύεται η Μεθοδολογία των Εμπειρικών επιστημών[6].
  7. Την ίδια εποχή ο γάλλος φιλόσοφος Ντεκάρτ ή Καρτέσιος (Descartes 1596 – 1650) με το μνημειώδες έργο του Λόγος περί της Μεθόδου θεμελιώνει το νεότερο Ορθολογισμό και αναπτύσσει την πρώτη ορθολογιστική μέθοδο έρευνας, ως μέθοδο όχι μόνον των Μαθηματικών αλλά όλων των επιστημών πιστεύοντας στη δυνατότητα μιας ενιαίας επιστήμης[7].
  8. Με τον ορθολογισμό που ανανεώνει ο Καρτέσιος, στον οποίον αντιτάσσεται ο νεότερος εμπειρισμός που εγκαινιάζεται σε λίγο από τον Λοκ, τα προβλήματα της γνώσεως γενικά και των πηγών της (νόηση – αίσθηση) ειδικότερα, που υπήρχαν και στην αρχαιότητα και στο μεσαίωνα, έρχονται και πάλι στο προσκήνιο, παίρνουν κεντρική θέση στη Φιλοσοφία και απασχολούν όλους τους φιλοσόφους ως τις μέρες μας. Πολλές θεωρίες εκτός από τις δύο αυτές βασικές διατυπώθηκαν, τις οποίες εκθέτει η Γνωσιολογία. Ανάλογες με αυτές είναι και οι απόψεις των διαφόρων σχολών για τη Λογική ως βασική επιστήμη της λογικής γνώσεως, για το χαρακτήρα της γενικά και για τις δυνατότητές της[8]. Ορισμένες από αυτές επέδρασαν στη διαμόρφωση των αντιλήψεων που επικρατούν ευρύτερα γι’ αυτή σήμερα, όπως α) ότι είναι νοολογική και όχι οντολογική επιστήμη[9], β) ότι στο πρώτο μέρος της είναι τυπική και στο δεύτερο εφαρμοσμένη και γ) ότι οι νοητικές μορφές (έννοιες, κρίσεις, κ.λπ.) που εξετάζει δεν είναι ούτε αφηρημένα σχήματα χωρίς περιεχόμενο ούτε άμεσες νοητικές συλλήψεις της πραγματικότητας, αλλά δημιουργήματα της νοήσεως από το υλικό που προσφέρει η εμπειρία, όπως θα δούμε.
  9. Σημαντική εξέλιξη της Τυπικής Αριστοτελικής Λογικής είναι η Μαθηματική Λογική που χρησιμοποιεί σύμβολα και τύπους και βρίσκει τις διάφορες λογικές σχέσεις με μαθηματική ακρίβεια. Ιδρύθηκε στα μέσα του περασμένου αιώνα και εξελίχτηκε σε ένα μέσο λογικής έρευνας, που δε θα μπορούσε ν’ αποχτήσει η κλασική Τυπική Λογική[10]. Είναι όμως μια ειδική επιστήμη προσιτή μόνο σε ειδικούς επιστήμονες και κυρίως μαθηματικούς. Δεν απευθύνεται στους πολλούς. Εκτός από αυτό διαφέρει και ως προς το αντικείμενο από την κλασική. Διδάσκει μόνον την τεχνική της λογικής έρευνας, όχι όμως και τι είναι και πώς εξασφαλίζεται η ορθή διανόηση σε κάθε περίπτωση που αναφερόμαστε με τη γλώσσα στη συγκεκριμένη πραγματικότητα. Γι’ αυτούς και για άλλους ακόμα σοβαρούς λόγους δεν υποκαθιστά την παραδοσιακή Λογική.
  • [1] Από μια φράση, με την οποία ο Αριστοτέλης χαρακτηρίζει την επιστήμη αυτή «προς τε γνώσιν και την κατά φιλοσοφίαν φρόνησιν… ου σμικρόν όργανον» (Τοπ. 163 b 9).
  • [2] Οι μαθητές του Θεόφραστος και Εύδημος ερεύνησαν τον υποθετικό και το διαζευκτικό συλλογισμό και οι Στωικοί τις υποθετικές και διαζευκτικές κρίσεις.
  • [3] Οι πιο αξιόλογοι από αυτούς είναι ο Ανδρόνικος ο Ρόδιος, ο Γαληνός, ο Αλέξανδρος ο Αφροδισιεύς, ο Αμμώνιος ο Ερμείου, ο Πορφύριος ο Τύριος κ.ά.
  • [4] Οι Φυσικές επιστήμες περιορίζονταν σπανιότερα στη μελέτη της Αριστοτελικής Φυσικής, και συνήθως σε άκριτες και αμέθοδες ταξινομήσεις και σε συλλογές απλοϊκών γνώσεων για αξιοπερίεργα όντα και φαινόμενα όπως: υπάρχουν κάπου δέντρα παραθαλάσσια, που οι καρποί τους πέφτοντας στη θάλασσα γίνονται ψάρια…
  • [5] Ο Αριστοτέλης δεχόταν ότι κάθε γνώση προέρχεται από την εμπειρία.  Η προσθήκη της ειδικής Μεθοδολογίας, που έγινε στα μέσα του περασμένου αιώνα, στη Λογική ήταν σύμφωνη με την αριστοτελική αντίληψη για την επιστημονική έρευνα, όπως υποστηρίζουν πολλοί σήμερα.
  • [6] Ο Βάκων είναι ο πρώτος που χρησιμοποίησε και το πείραμα επιστημονικά.
  • [7] Ο κόσμος για τον Καρτέσιο «είναι βιβλίο γραμμένο σε μαθηματική γλώσσα», η οργάνωσή του είναι λογική και προσιτή μόνο στη νόηση και τη μαθηματική σκέψη, όπως δέχονται και πολλοί άλλοι αρχαίοι και νεότεροι φιλόσοφοι: Πυθαγόρας, Πλάτων, Πλωτίνος, Σπινόζα, Λάιμπνιτς και άλλοι νεότεροι. Γι’ αυτό τον θεωρούν ιδρυτή και τα Μαθηματικής Φυσικής.
  • [8] Για τους ορθολογιστές (Ντεκάρτ, Σπινόζα, Λάιμπνιτς, Βολφ, Χούσσερλ, Φρέγγε, κ.ά.) όχι μόνον η νοητική ικανότητα αλλά κι οι λογικές αρχές – για μερικούς δε και ορισμένες ιδέες ή μια αφηρημένη ιδεατή τάξη – είναι έμφυτα. Χωρίς η νόηση, που παρεμβαίνει και στην αντίληψη, θα ήταν αδύνατη η οργάνωση της εμπειρίας και επομένως η εμπειρική γνώση. Για τον ορθολογισμό γενικά η Λογική είναι ανεξάρτητη από την Ψυχολογία επιστήμη, που μας κατευθύνει στην ορθή γνώση. Για τις εμπειρικές σχολές γενικά η νόηση είναι αδύνατη χωρίς την αίσθηση. Για ορισμένες από αυτές, όπως ο ψυχολογισμός του Χιούμ και άλλων, οι ασθησιοκρατικές και οι υλιστικές, και οι νόμοι της νοήσεως προέρχονται από την εμπειρία· κατά τον Σπένσερ δημιουργήθηκαν εξελικτικά. Οι τελευταίες αυτές σχολές ταυτίζουν τη Λογική με την Ψυχολογία. Ο Καντ (1724 – 1804), που με την Κριτική φιλοσοφία του επέδρασε πολύ στη νεότερη φιλοσοφία, δέχεται ότι την πραγματικότητα και με τις αισθήσεις και με τη νόηση τη συλλαμβάνουμε όπως τη διαμορφώνει ο πνεύμα μας με μορφές που προϋπάρχουν σ’ αυτό («εποπτείες» για την αίσθηση, «κατηγορίες» για τη νόηση) και όχι όπως πραγματικά είναι – πράγμα που δε θα γνωρίσουμε ποτέ. Επομένως αίσθηση και νόηση έχουν το ίδιο κύρος και είναι ανύπαρκτο το αντικείμενο της διαμάχης εμπειρισμού και ορθολογισμού. Η Λογική για τον Καντ είναι καθαρά Τυπική επιστήμη των νόμων της νοήσεως και των τύπων, με τους οποίους εννοούμε την πραγματικότητα.
  • [9] Ο Αριστοτέλης και οι ορθολογιστές γενικά θεωρούν αυτονόητο ότι οι νόμοι της νοήσεως είναι και νόμοι της πραγματικότητας και επομένως, η λογική νόηση συλλαμβάνει στην ουσία της την πραγματικότητα. Τούτο όμως ιδίως μετά τον Καντ αμφισβητείται και η Λογική θεωρείται επιστήμη της ορθής νοήσεως βασικά· κι όταν αναφέρεται στην πραγματικότητα την εννοεί όπως τη συλλαμβάνει (ή τη διαμορφώνει) η νόηση.
  • [10] Θεμελιωτές της είναι οι άγγλοι φιλόσοφοι Μπουλ, Ράσσελ, Ουάιτχιντ, καθώς και οι μαθηματικοί Πεάνο, Κουτυρά, Φρέγγε κ.ά. Πρόδρομοί της θεωρούνται οι Λάιμπνιτς και Χάμιλτων.